SPAT checkt

Strijp-S: van industriegebied naar innovatief stadscentrum

Van fabrieksterrein naar moderne stadswijk. Dat is de uitdaging voor voormalig Philips-terrein Strijp-S in Eindhoven. Jarenlang was het terrein alleen toegankelijk voor werknemers van Philips. Strijp-S werd dan ook wel de ‘Verboden Stad’ genoemd. Eind jaren 90 begon Philips het terrein stapsgewijs te verlaten en vestigde het hoofdkantoor in Amsterdam. Steeds meer fabrieksgebouwen kwamen leeg te staan. Hier speelde de gemeente snel op in door een plan te laten maken voor de herontwikkeling van Strijp-S. Nu heeft de gemeente Eindhoven het gebied geopend voor iedereen en wil Strijp-S omtoveren tot een levendig, hoogstedelijk, tweede stadscentrum. Ook is het voor de gemeente een kans om de culturele sector van Eindhoven uit te breiden en ze hoopten kans te maken op de titel ‘Culturele Hoofdstad 2018’ (Dit is overigens niet gelukt. Leeuwarden heeft de titel gekregen. Zie ook ons artikel over culturele hoofdsteden).

DSCN5664[1]
De Hoge Rug (Anton & Gerard) van Strijp-S
De eerste fase van de herontwikkeling van Strijp-S komt langzaam tot een einde. Het gebied is nu opengesteld voor het publiek, er zijn zo’n 500 bedrijfjes en start-ups in de lege Philips-panden getrokken en de eerste woningen zijn gerealiseerd. Afgelopen december begon de bouw van 350 nieuwe woningen langs de spoorlijn. “Het is natuurlijk decennia lang een verboden stad geweest”, vertelt Jos Roijmans, programmanager van de Spoorzone (waaronder Strijp-S) bij de gemeente Eindhoven. “Als er weer een pand leegkwam van Philips was het belangrijk om dat meteen te vullen, met jonge mensen, creatieve bedrijven.” De bedrijven en ondernemers kwamen eerst, de bewoners zouden daardoor vanzelf volgen. “Normaal bij de ontwikkeling van een woongebied heb je eerst de woningen en dan komt er een kroegje of een winkel. Dit hebben we op Strijp-S bewust omgedraaid”, legt Roijmans uit. Tegen hele lage tijdelijke huren werden horeca- en winkelfuncties naar het gebied getrokken. “We creëren dus eerst de voorzieningen en de volgende stap was dan het bouwen van woningen.”

Cultuur is volop aanwezig in de wijk. In het Klokgebouw, één van de eerste Philips-gebouwen die leeg kwam te staan, is ruimte voor grote evenementen als dance festivals en concerten. Eindhovens popcentrum PopEi is ook te vinden in het Klokgebouw, een ontmoetingsplaats voor lokale muzikanten om te repeteren en op te treden. In 2010 werd het Klokgebouw genomineerd voor de Brabantse Cultuurprijs in de categorie herbestemming van het Brabantse Culturele Erfgoed. In een ander oud bedrijfspand is skatepark Area 51 gevestigd en het oude transformatorhuis van Philips wordt nu het Ketelhuis genoemd, met een restaurant, bakkerij, foodlab en een daktuin. Dit soort activiteiten trekken mensen naar het gebied toe en maakt hen bekend met het nieuwe Strijp-S.

Een koffietentje naast Urban Shopper (foto: Sofie van der Wal)
Een koffietentje naast Urban Shopper

Het realiseren van woningen op Strijp-S begon met de gebouwen van de Hoge Rug, nu omgedoopt tot Anton & Gerard, waar een kleine 300 lofts worden verhuurd. Volgens Roijmans was het belangrijk om voor die woningen bewoners te zoeken die goed pasten in de beginfase van de ontwikkelingen op Strijp-S. “Deze woningen zijn bewust ingezet op het jonge publiek, wat wel tegen een stootje kan, het leuk vindt om mee te ontwikkelen en te verkennen. Een doelgroep die perfect past in een periode waarin je links en rechts nog aan het bouwen bent, veel evenementen georganiseerd worden en waarin dus ook wel wat overlast zal zijn. We hebben heel zorgvuldig die

eerste 300 bewoners daarop geselecteerd.’’ Ook volgens directeur van Park Strijp Beheer (een
samenwerking van de gemeente Eindhoven en meewerkende partners) Thijs van Dieren moet wonen op Strijp-S dus wel echt bij je passen. “Als je rustig wilt wonen is Strijp-S niets voor jou. Ik denk het in wel 95% van Eindhoven rustig wonen is, dus laten die 5% nou juist 24 uur per dag gebruiken. Dus als je daar niet tegen kunt, dan kun je beter ergens anders gaan wonen.’’

Wonen op Strijp-S heeft dus een heel ander gevoel en sfeer dan in de rest van Eindhoven. De eerste woningen waren vooral sociale huurwoningen. Men wilde graag de jonge creatievelingen van Eindhoven naar zich toe trekken, die passen bij de dynamiek van een nieuw hoogstedelijk centrum, met een combinatie van woon- werk- en recreatiefuncties. Als deze verschillende functies bij elkaar komen, gebeurt er elk moment van de dag wel wat. Overdag wordt er gewerkt in geplande 90.000 m² aan kantoorruimte. ’s Avonds is er ruimte voor grote en kleine evenementen, in het Klokgebouw, op het Ketelhuisplein en de Torenallee. “Die combinatie van functies is een bewuste keuze geweest”, vertelt Roijmans. “We willen een hoogstedelijk gebied ontwikkelen waar de innovatie, technische kant van Eindhoven en de creatievelingen van bijvoorbeeld de Design Academy en het Sint Lucas bij elkaar komen. Die innovatie van Philips zit eigenlijk in het DNA van het gebied.” In de woongebouwen zijn niet alleen privéruimtes te vinden, maar ook gezamenlijke ruimtes voor de bewoners. Van Dieren: “Je ziet steeds meer de trend bij wonen en werk dat er ruimte gedeeld gaat worden. We proberen dat zo veel mogelijk toe te passen, met collectieve ruimtes zowel in woningen als werkplekken. Dat geeft al een stuk reuring en ontmoeting onder de bewoners.’’

Er is ook kunst te zien in Vershal Het Veem (foto: Sofie van der Wal)
Er is ook kunst te zien in Vershal Het Veem

Die collectiviteit is ook terug te zien in de winkelgebieden op Strijp-S, Urban Shopper en Vershal Het Veem. Urban Shopper is een collectief van kleine, gespecialiseerde winkels verzameld in één grote ruimte onderin Anton & Gerard. Winkeliers en ondernemers kunnen een unit huren en daar hun winkeltje inrichten. De winkels in Urban Shopper staan voor duurzaamheid, specialisatie en kleinschaligheid. “Je bent bij de Urban Shopper geweest en niet bij een aparte winkel in Urban Shopper’, beschrijft Van Dieren. “We gaan juist uit van collectivisme en participatie. Niet meer dat individualistische, maar juist een coalitie sluiten van waar jij voor staat en dan kun je samen het verschil maken.’’ De Vershal staat in het teken van eten en drinken. Ook daar zijn verschillende ondernemers samen in één ruimte, in het Veemgebouw (vroeger een magazijn voor onder andere radio- en televisietoestellen van Philips). Meerdere winkeliers beschrijven het werken in de winkelgebieden als ’gezellig’ en ze hebben veel contact met hun collega’s en mede-ondernemers. Iets waar ondernemers wel tegenaan lopen is dat ze door dit collectief niet makkelijk individueel te vinden zijn. “Als je aan de binnenkant zit, moeten klanten wel echt weten dat je daar zit, anders ben je niet te vinden’’, vertelt Theon Valks van fietsenwinkel Velo D’Anvers. “Urban Shopper is niet echt een heel open gebouw, dus er had wel wat beter over nagedacht kunnen worden hoe Urban Shopper op de kaart gezet kan worden.’’

Een ander obstakel voor ondernemers is de status van de gebouwen als rijksmonumenten. Een derde van de originele bebouwing op Strijp-S is blijven staan en gemarkeerd als industrieel erfgoed. Maar om die reden mag er niets veranderd worden aan de buitenkant van de panden. Hier heeft ook popcentrum PopEi last van in het Klokgebouw. “We mogen hier dus niets van PopEi ophangen, geen posters, lichtreclame, borden’’, vertelt Marc Dirks van PopEi. “We hebben dus nu maar op de binnenkant van de ramen het logo geplakt, dat is het enige wat we mogen doen.’’ Het is dus lastig voor bedrijven en ondernemers om te laten zien waar ze zijn op Strijp-S.

Het café van popcentrum PopEi (foto: Sofie van der Wal)
Het café van popcentrum PopEi

Maar juist omdat deze Rijksmonumenten blijven staan, blijft het karakter van Strijp-S in stand. “We hebben ongeveer 100.000 m² aan Rijksmonument. Dat is voor een herontwikkeling zoals deze ontzettend veel”, zegt Van Dieren. “Daarnaast hebben we verschillende elementen die we waardevol vinden en die we terug willen laten komen. Het gebied ademt de hele filosofie van Philips. We hebben bijvoorbeeld de naam Strijp-S gehouden. Philips noemde het terrein Strijp-S, en het zal altijd Strijp-S blijven. Ook veel mensen die vroeger bij Philips werkzaam waren komen nu weer terug naar Strijp-S en beginnen hier weer een bedrijf. Ze keren terug naar hun voormalige lab en gaan door met hun ontwikkelingen, maar dan in een nieuwe vorm en samen met jonge mensen.”

Maar na tien jaar van gebiedsontwikkeling is er nog veel werk aan de winkel. Er zijn nog veel open plekken op het terrein en lege panden. “Mensen denken al dat het een succes is, maar in de realiteit is het nog allemaal heel kwetsbaar’’, zegt Van Dieren. “Onze taak is nu om Strijp-S sterk te maken en om ervoor te zorgen dat de goede dingen die er al zijn kunnen blijven en kunnen doorgroeien. Het is nog echt met alle partijen samen hard werken.’’ Het gebied moet een hoge diversiteit aan bewoners gaan krijgen, door de afwisseling van sociale huurwoningen en hoogwaardige nieuwbouw. Maar tegelijkertijd wordt het karakter en de geschiedenis van Strijp-S behouden. Dit komt terug in de combinatie van de innovatieve, creatieve en technische bedrijven en activiteiten die zich op Strijp-S hebben gevestigd, maar ook in de uitstraling van de nieuwe bebouwing. De toekomst zal leren of Strijp-S deze ’hoogstedelijke’ ambities voor het tweede stadscentrum waar gaat maken.

Nog steeds veel lege, industriële ruimte op Strijp-S (foto: Sofie van der Wal)
Nog steeds veel lege, industriële ruimte op Strijp-S

Foto’s door Sofie van der Wal