SPAT checkt

Interne lampjes en chocoladevlekken

De innovaties van de afgelopen decennia op het gebied van technologie hebben vele veranderingen in onze maatschappij en manier van leven op gang gebracht. Het krassende, kippenvel-bezorgende krijtje is vervangen door een Powerpoint op het Smartboard. In plaats van briefjes gniffelend door te geven in de klas sturen leerlingen met razendsnelle vingers een Whatsapp-bericht. Verslagen zijn niet meer voorzien van inktvlekken, Typex-vegen en mogelijk onleesbare handschriften, maar wekken de indruk in een keer perfect te zijn geschreven – de computer verbergt alle sporen van gecorrigeerde zinnen, spelfouten en bedenkingen. Ook het boek is de dans niet ontsprongen en heeft grotendeels plaats moeten maken voor de e-reader. Toch zijn er ook boekliefhebbers die niet opgeven en hun papieren exemplaren hardnekkig en vastberaden nog eens tegen hun borst drukken. Bekentenis: ik behoor tot deze categorie mensen. “Je leest zo veel, waarom koop je toch geen e-reader?” “Er zijn zoveel redenen!” roep ik dan uit. “Waar moet ik beginnen?”

Waarneembaarheid

Een van de dingen die ik zo fijn vind aan een papieren boek, is het gewicht en het formaat ervan. Het is fijn iets vast te houden tijdens het lezen. Het leest prettiger, in mijn ogen, dan een dun, plat scherm waarop ik telkens naar de volgende bladzijde swipe. De aantrekkingskracht van een fysiek boek ligt deels in zijn zintuigelijke waarneembaarheid: je kan het papier ruiken en de pagina’s voelen wegglijden onder je vingers. Hoeveel heb ik al gelezen? Hoe ver moet ik nog? Net als de personages in het boek, ervaar je dat de tijd verloopt. Dit versterkt de beleving van het verhaal.

Ditzelfde geldt voor de fysieke verandering die een papieren boek vaak ondergaat tijdens het lezen. Ezelsoren, chocoladevlekken, uitgelopen letters, barsten in de rug – allemaal een testament aan de weg die jij met het boek hebt afgelegd. Meegezeuld in je tas van locatie naar locatie, op de fiets, in de trein, van collegezaal tot ziekenhuis. De staat waarin een boek verkeert, zegt veel over je beleving ervan – mogelijk roept het zelfs herinneringen op. Ezelsoor? Een passage die me ontroerde en die ik niet wilde vergeten. Chocoladevlek? Een warme dag in de zon, in de hangmat, druipende chocola in mijn hand. Uitgelopen letters? Gemorste thee, sterrenmunt, toen het zo vroor en ik in mijn deken gewikkeld op de bank zat.

Tijdloos

Een boek is tijdloos. Tenzij je het in bad laat vallen, je hond van papier houdt of je grijpgrage kleuters tegen het lijf loopt, gaat een boek niet snel stuk, in ieder geval over de spanne van een mensenleven. Er is geen batterij die op kan raken, geen software die veroudert en buiten gebruik raakt en geen technisch falen waardoor het systeem niet opstart. Een boek sla je open om er meteen in te kunnen duiken – en over honderd jaar is dit nog steeds zo.

Boekenwinkel

Boekenwinkels zijn een andere reden waarom ik van papieren boeken houd: rondkuieren in een tweedehands boekenwinkeltje met donkerbruine, hoge kasten, de geur van oud papier om me heen. Andere bezoekers die in stilte de ruggen op de planken bestuderen. Je kan een boek uit de kast plukken om het rustig te bestuderen, er doorheen te bladeren en te beslissen of je het zal kopen of niet. Voor bibliotheken geldt hetzelfde. Het is heerlijk om rustig de tijd te kunnen emen om een nieuw boek uit te kiezen en om dit in een omgeving te doen die daarvoor bedoeld is, omringd door andere mensen die ditzelfde doel voor ogen hebben. Het is een vorm van ontspanning.

Natuurlijk kan je ook een boekenwinkel bezoeken als je in het bezit bent van een e-reader (hoewel het niet erg zinvol is), maar wat zou er gebeuren als iedereen collectief zo’n ding aanschaft en niemand meer papieren boeken koopt? Het lijkt me dat, op lange termijn, boekenwinkels dan hun deuren zouden moeten sluiten, omdat iedereen zijn aankopen online doet of de bestanden illegaal downloadt. Ditzelfde lot zou zich kunnen uitbreiden naar bibliotheken. Dit zou jammer zijn om een aantal redenen. Ten eerste is het bezoeken van een boekenwinkel of de bieb voor veel mensen simpelweg een manier van ontspanning of vermaak, zoals ik al benoemde. Voor deze groep zou het uiteraard vervelend zijn als deze optie wegviel. Bovendien zou dit, in het geval van de bibliotheek, mensen zonder e-reader en met weinig geld benadelen: als zij geen toegang meer hebben tot een bibliotheek, wordt het voor hen een lastig verhaal om boeken te bemachtigen. Ten tweede functioneren (sommige) boekenwinkels en bibliotheken als een culturele ontmoetingsplaats, bijvoorbeeld in de vorm van lezingen, boekenclubs of interviews met (debuterende) auteurs. Dergelijke activiteiten bevorderen de sociale cohesie en bieden verdieping en verbreding voor mensen die daar behoefte aan hebben. Het zou zonde zijn als deze functie komt te vervallen.

Verwerking

Als laatste heeft onderzoek uitgewezen dat informatie beter opgenomen en verwerkt wordt wanneer men een papieren boek leest, in vergelijking met een digitale versie. Althans, dit geldt wat betreft informatie over het plot. Volgens Anne Mangen, hoofdonderzoeker van deze studie, heeft dit te maken met het feit dat je bij een papieren boek kan voelen hoeveel pagina’s er nog over zijn en op deze manier makkelijk je vordering in het verhaal kan bijhouden. Als gevolg hiervan word je als lezer voorzien van meer vast- en betrouwbaarheid van de tekst, en daarmee ook het verhaal. Hierdoor, zo suggereert Mangen, heb je ook beter grip op het verhaal en de timing van de gebeurtenissen daarin. Tevens verwijst ze naar een Noors onderzoek, waarbij 72 kinderen een tekst op papier of op een computerscherm moesten lezen. Daarna werd er een begripstoets afgenomen. Wat bleek? Kinderen die het verhaal op papier hadden gelezen, scoorden beter dan de kinderen die het verhaal digitaal hadden gelezen. Deze bevinding sluit aan bij haar eigen onderzoek.

Nadelen

Heeft het papieren boek dan helemaal geen nadelen? Zeker wel. Het voornaamste nadeel van een papieren boek is de ruimte die het inneemt. Hoewel ik het prettig vind om iets vast te kunnen houden tijdens het lezen, kan ik niet ontkennen dat mijn boeken veel ruimte innemen in mijn koffer als ik op vakantie ga – zeker als het om boeken gaat van meer dan 1000 pagina’s per stuk, zoals het geval is bij mijn huidige fantasy-serie (waarom je daaraan moet beginnen, lees je hier!). Tja. Dan ziet zo’n e-reader er ineens heel aanlokkelijk uit, zeker omdat zo’n ding ook nog eens van een intern lampje voorzien is. Als je een kamer deelt met mensen, kan je niet altijd een lamp aandoen – maar zo’n lampje in een e-reader is zo klein dat weinig andere mensen er last van hebben als je die aanzet. Absoluut een pluspunt van een e-reader.

Een ander nadeel van papieren boeken dat vaak wordt genoemd, is de impact op het milieu. Ook dat kan ik niet ontkennen: boeken worden nou eenmaal gemaakt van papier, en om papier te maken moeten er bomen worden omgehakt, om het heel simpel te stellen. Is de e-reader dan de milieuvriendelijke oplossing? Niet per se. Verschillende bronnen benoemen een aantal struikelblokken van e-readers met betrekking tot het milieu: voor boeken zijn bomen nodig, maar voor e-readers (zeldzame) metalen. Wat weegt dan zwaarder mee? Bovendien speelt menselijk gedrag een grote factor: niet iedereen leest evenveel, terwijl het daar in sterke mate van afhangt of het milieuvriendelijker is om een e-reader of papieren boek aan te schaffen. Volgens de Huffington Post zijn de energie en materiaal die er nodig zijn om één e-reader te maken, goed voor 40 tot 50 boeken. Wat betreft het effect op het klimaat staat de uitstoot van één e-reader gelijk aan die van de productie van zo’n 100 boeken. Als je meer dan 100 boeken leest, is een e-reader dus milieuvriendelijker, als je deze niet voor die tijd upgradet naar een nieuw model én je uitgaat van het effect op het klimaat en niet de benodigde grondstoffen. Lees je minder dan 100 boeken, dan ben je milieuvriendelijker bezig door de boeken op papier te lezen. Kortom: wat milieuvriendelijker is, hangt enorm af van je leesgewoontes en naar welk aspect van het milieu je kijkt. De beste, milieuvriendelijkste optie is vooralsnog om boeken (uit) te lenen of tweedehands boeken te kopen: op deze manier worden ‘oude’ boeken hergebruikt en minimaliseer je je bijdrage aan uitstoot van CO₂ en verbruik van grondstoffen.

In een notendop hebben beide media zo hun voor- en nadelen. Voorlopig houd ik vast aan mijn ouderwetse, papieren boek. Ik lees, vermoedelijk, niet genoeg om de investering in een e-reader eruit te halen, zowel wat milieu als geld betreft. Bovendien ben ik er nog helemaal niet klaar voor om dat geruststellende gewicht van de boeken in mijn tas op te geven. Datzelfde geldt voor het maken van chocoladevlekken: dat is toch iets waar een e-reader niet, maar een papieren boek wél geschikt voor is.