SPAT onderzoekt

Tegenstrijdige winnaars van de Oscars: waargebeurde verhalen en sciencefictionfilms

Zondag 28 februari 2016 heeft voor de 88ste keer de welbekende Oscaruitreiking plaatsgevonden. Deze Oscars hebben ons iets duidelijk gemaakt: we zijn in de ban van zowel fictie als non-fictie. Hoe kan het dat we genres van films die haaks tegenover elkaar staan aantrekkelijk vinden?

De Oscars, officieel de Academy Awards, zijn zondag 28 februari 2016 voor de 88ste keer uitgereikt. De Oscaruitreiking vormt sinds 1929 een belangrijk jaarlijks moment voor de filmwereld. De Oscaruitreiking wordt als meest prestigieuze filmuitreiking gezien en geeft aan welke films er niet over het hoofd gezien mogen worden. The Academy of Motion Picture Arts and Sciences is de organisatie die achter dit spektakel schuilgaat met als uitgangspunt het ontwikkelen van de filmkunst. De vraag die we in gedachte bij deze Oscaruitreiking stellen, is als volgt: welke films winnen het gouden beeldje en worden niet meer uit het oog verloren? Uit de nominaties en uitreikingen kunnen we dus opmaken welke films hoog in het vaandel staan. De afgelopen Oscarnominaties geven een duidelijk beeld: bepaalde genres van films blijken een voorkeur te hebben.

Films kunnen tot verschillende categorieën, oftewel genres, behoren. Genres vormen simpel gezegd beschrijvende labels waaruit je kan opmaken waar de film over zal gaan. Door het gebruik van deze labels komt er een indeling in films tot stand (Meers, 2004, p. 5-6). Voorbeelden van genres zijn onder andere komedie, western, sciencefiction, oorlog, drama en documentaire. Daarnaast bestaat er een indeling te maken in fictie en non-fictie. Fictie wordt gezien als een zelfbedacht verhaal en non-fictie als een verhaal dat op de werkelijkheid berust. Het onderscheid tussen fictie en non-fictie valt ook te interpreteren als een onderscheid tussen verhalen die puur gericht zijn op de beleving en verhalen die bepaalde informatie willen overbrengen door een representatie van de werkelijkheid te bieden. Tot zowel fictie als non-fictie zijn verschillende genre films te rekenen. Hierbij worden films tot non-fictie gerekend wanneer ze waargebeurde verhalen proberen na te bootsen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het genre documentaire. Wanneer er geen sprake is van een representatie van de werkelijkheid wordt de film als fictie gezien. Hiertoe behoren onder andere films in het genre sciencefiction. Maar welke genres hebben nu onze voorkeur en worden deze genres tot fictie of tot non-fictie gerekend?

De Oscars laten ons zien dat waargebeurde verhalen en sciencefictionfilms vele Oscarnominaties in de wacht hebben gesleept. De twee films met de meeste Oscarnominaties zijn The Revenant met twaalf nominaties en Mad Max Fury Road met tien nominaties. Het genre van de ene film staat haaks tegenover het genre van de andere film. The Revenant is namelijk een film die op een waargebeurd verhaal is gebaseerd en Mad Max Fury Road is een film die behoort tot het genre sciencefiction en daarmee niet gebaseerd is op de werkelijkheid. Ook zijn er in beide categorieën films veel andere genomineerden te vinden. In de categorie waargebeurde verhalen zijn dat onder andere The Danish Girl en Joy. Andere sciencefictionfilms met nominaties zijn The Martian, Ex Machina en Star Wars: The Force Awakens. De populariteit van zowel fictie aan de ene kant als non-fictie aan de andere kant zien we ook terug in ons eigen kijkgedrag. We kijken tegenwoordig vele films en series via streamdiensten als Netflix. Hierbij voelen we ons aangetrokken tot documentaires als Making a murderer en op waarheid gebaseerde series als House of Cards.  We zijn echter ook in de ban van series die een wereld representeren die allesbehalve waargebeurd is. Voorbeelden hiervan zijn de twee series Game of Thrones en The Walking Dead. Hierbij speelt de serie Game of Thrones zich af in een mythische wereld en is de wereld in de The Walking Dead een wereld overgenomen door zombies. Wat trekt ons aan bij zowel fictie als non-fictie en hoe kan het dat twee tegengestelde genres onze aandacht trekken?

Non-fictie verwijst naar films die gebaseerd zijn op waargebeurde verhalen. Dit zijn films die een verhaal proberen te representeren dat werkelijk heeft plaatsgevonden. De mogelijkheid tot identificatie maakt dit soort films aantrekkelijk. Identificatie houdt in dat we één proberen te worden met een van de personages ter verheldering of verzachting van ons eigen leven op aarde (Zoggel, 2012, p. 160). Doordat waargebeurde verhalen ons een werkelijkheid laten zien die we herkennen, kunnen we ons inleven en verplaatsen in de personages. We nemen dan deel aan het proces van identificatie en kunnen ons eigen leven vervolgens in perspectief plaatsen. Films werken zo inspirerend, omdat ze een mogelijkheid tot besef geven. Een andere aantrekkingskracht van waargebeurde verhalen is de kennis die het ons aanreikt over de wereld. Waargebeurde films proberen de wereld zoals deze is te representeren en vergroten daarmee onze kennis en ons begrip van de wereld om ons heen. Films brengen ons zo op een eenvoudige manier in aanraking met, voor ons gevoel, misschien onbereikbare informatie over de wereld.

Tegenover deze op waarheid gebaseerde verhalen, oftewel non-fictie, staat fictie. Hiertoe wordt het genre sciencefiction gerekend. Dit genre laat ons namelijk een beroep doen op iets anders dan de werkelijkheid. Er wordt een wereld, anders dan de wereld waarin we leven, gecreëerd. Dit geeft ons de mogelijkheid te ontsnappen aan een wereld waarmee we verschillende negatieve associaties hebben en ons te begeven in een onbekende wellicht volmaakte wereld. Deze creatie van een andere wereld heeft te maken met het concept technological imaginary. Dit concept refereert naar de manier waarop ongenoegen met de werkelijkheid en verlangen naar een betere samenleving geprojecteerd worden op technologie (Lister, Dovey, Giddings, Grant & Kelly, 2009, p. 67). Door naar fictie films, zoals sciencefictionfilms, te kijken, verplaatsen we onze gedachten even van het hier en nu naar een andere wereld. Daarnaast laten sciencefictionfilms ons doen nadenken over ‘wat als…?’. Sciencefictionfilms bieden ons allerlei scenario’s waar we onze gedachten op los kunnen laten. Dit kunnen zowel absurde als nog niet eerder voorgedane situaties zijn. Hierdoor bereiden de verschillende scenario’s ons voor om met allerlei veranderingen om te gaan wanneer deze zich daadwerkelijk voordoen.

Kortom, de Oscars doen ons stilstaan bij de volgende vraag: hoe kunnen zowel fictie als non-fictie films ons interesseren? Naast de Oscars zien we deze tegenstrijdigheid namelijk ook terug in ons eigen kijkgedrag. Aan de ene kant willen we geconfronteerd worden met de werkelijkheid zodat we ons in de personages kunnen verplaatsen en lastig te verkrijgen kennis kunnen opdoen. Maar aan de andere kant willen we de wereld waarin we leven ontsnappen en bezig zijn met scenario’s waar we in de toekomst  mee te maken kunnen krijgen. Het lijkt erop dat we de vrijheid willen hebben om ons afwisselend te begeven in zowel de werkelijke wereld als een wereld anders dan de werkelijke wereld.