Fotografie
SPAT onderzoekt

Visies op fotografie: een kopie van de werkelijkheid is geen kunst

Het lijkt misschien vanzelfsprekend: fotografie is een kunstvorm. Foto’s maken toch niet voor niets deel uit van vele kunstcollecties en tentoonstellingen in musea? Het blijkt echter niet zo vanzelfsprekend wanneer wordt stilgestaan bij hoe een foto nu eigenlijk tot stand komt. In feite is een foto slechts een kopie van de werkelijkheid die hij weerspiegelt en is het product van een apparaat. Voor kunstfilosofen blijkt deze notie een bezwaar om fotografie als kunstvorm te accepteren.

Is het terecht dat fotografie algemeen als kunstvorm wordt beschouwd? Natuurlijk zijn er verschillende soorten fotografie en ziet niet elke fotograaf zichzelf als kunstenaar. Selfies en snapshots worden doorgaans zonder enige kunstzinnige intentie gemaakt. Ook persfotografen zijn er in principe niet op uit kunst te maken, maar om bepaalde gebeurtenissen vast te leggen en in beeld te brengen. Toch bevinden de resultaten van journalistieke fotografie zich regelmatig op de lijn van kunst en journalistiek, een lijn die steeds meer lijkt te vervagen. Ook al moeten persfotografen vooral bewijs leveren van een bepaalde gebeurtenis, zij kiezen steeds vaker om deze op een persoonlijke wijze vast te leggen. De foto’s komen zo soms in de buurt van autonome fotografie, oftewel kunstfotografie. De fotografen in deze laatste categorie fotograferen met artistieke intenties en zien zichzelf (meestal) als kunstenaars.

Een foto uit de serie Sexual assault in America's military door Mary F. Calvert. De fotojournaliste won een eerste prijs in de World Press Photo-wedstrijd door het leven van slachtoffers van aanranding te documenteren.
Een foto uit de serie Sexual assault in America’s military door Mary F. Calvert. De fotojournaliste won een eerste prijs in de World Press Photo-wedstrijd door het leven van slachtoffers van aanranding te documenteren.

(On)zichtbare intenties
De definitie van en de criteria voor kunst zijn niet eenduidig te bepalen. Over welke creatieve uitingen ‘kunst’ zijn en welke niet, zal dus oneindig worden gediscussieerd. Hierbij denk je waarschijnlijk eerder aan een dadaïstische readymade zoals de urinoir van Marcel Duchamp dan aan fotografie. Het lot van fotografie wordt echter al zolang als het bestaat betwist. Kan een foto een kunstwerk zijn, gelijkwaardig aan bijvoorbeeld een schilderij? Ondanks het gebrek aan universele criteria, wordt een algemeen kenmerk vaak als voorwaarde gezien voor kunst: de hand van de maker moet herkenbaar zijn in het werk (Scruton, 2007). Toeschouwers willen zien dat de kunstenaar bepaalde keuzes heeft gemaakt om zijn artistieke intenties te realiseren. Dit onderscheidt kunst van bijvoorbeeld mooie dingen in de natuur of van fabrieksmatig geproduceerde gebruiksvoorwerpen.

In het geval van fotografie vormt deze voorwaarde een lastige kwestie. De filosoof Roger Scruton gelooft dat fotografie geen kunstvorm is. Ter onderbouwing van zijn visie vergelijkt hij foto’s met schilderkunst, die hij als hoogwaardige kunstvorm beschouwt. Een cruciaal verschil tussen schilderijen en foto’s is dat een schilderij door een intentioneel verband tot stand komt en een foto door een causaal verband. Een schilderij ontstaat doordat een schilder elke streek eigenhandig op het doek zet, met een plan of in ieder geval een bepaalde intentie. Een foto daarentegen ontstaat simpelweg als gevolg van een mechanische handeling (Scruton, 2007).

Gebrek aan controle
Volgens Scruton is de tussenkomst van de fotocamera, die het directe verband tussen de intentie van de maker en het uiteindelijke resultaat verbreekt, problematisch. Hierdoor heeft een fotograaf namelijk maar beperkte controle in het maakproces. Kunstenaars kunnen in hun werk een bepaalde gedachte uitdrukken over het onderwerp dat ze representeren. Het gebrek aan controle maakt het voor een fotograaf lastig om eigenheid, een eigen idee, aan het beeld toe te voegen. En als het al lukt, is het voor de toeschouwer lastig te herkennen. Fotografen hebben de mogelijkheid het beeld te ensceneren, de compositie, het licht, het perspectief te bepalen enzovoort, maar de camera maakt uiteindelijk het beeld. Een toeschouwer weet niet of hij een toevallige opname bekijkt of dat de fotograaf eigenhandig het beeld heeft samengesteld (Scruton, 2007).

In kunst moet de intentie van de maker terug te zien zijn en het moet méér kunnen bevatten dan alleen het zichtbare. Volgens Roger Scruton heeft fotografie als medium niet dit vermogen, omdat het slechts een middel is om de werkelijkheid vast te leggen met als resultaat een letterlijke kopie. Fotografie is ‘transparant’ en toont dus alleen wat is er al is. Dit betekent dat we eigenlijk het afgebeelde onderwerp waarderen wanneer we een foto waarderen, in plaats van de foto als foto (Scruton, 2007).

Nieuwe zienswijze
Hoe kan het dat foto’s van lelijke onderwerpen soms juist prachtig zijn? Waarom is het afgebeelde in de werkelijkheid helemaal niet mooi, of was het amper opgevallen? Fotografie heeft de kracht om esthetische interesse te wekken voor onderwerpen die dat uit zichzelf niet doen. Vanuit deze constatering lijken foto’s toch niet ‘gewoon’ de werkelijkheid te laten zien, maar deze juist op een andere manier te tonen. Kunstfilosoof Dominic McIver Lopes verdedigt het verschil tussen de waarneming van een object in de werkelijkheid en het waarnemen van een object op een foto. Een foto brengt eigenschappen van het object in beeld die face-to-face niet zichtbaar zijn. Bijvoorbeeld door het object van zijn oorspronkelijke context te verwijderen, bepaalde eigenschappen te accentueren, of doordat een specifiek moment wordt gefixeerd (McIver Lopes, 2007).

Andalucia. Seville. 1933, Henri Cartier Bresson
Andalucia. Seville. 1933, Henri Cartier Bresson

Fotografie maakt verborgen details zichtbaar en verschaft ons zo nieuwe inzichten. Een foto kan esthetische meerwaarde hebben ten opzichte van een gewone blik op de werkelijkheid omdat we er méér of anders door zien. Maar is het mogelijk dat een foto meer over het onderwerp uitbeeldt dan het onderwerp op zich? Kan de fotograaf een bepaald idee of een gedachte overbrengen in zijn werk? De hand en intentie van de maker zijn minder letterlijk terug te zien in een foto dan op een schilderij. Volgens hoogleraar filosofie Gregory Currie is een foto desondanks niet helemaal afhankelijk van het onderwerp alleen. Door middel van bepaalde keuzes voor compositie en belichting kan een fotograaf bijvoorbeeld zorgen dat een foto van lachende mensen toch verdriet uitstraalt (Currie, 1998).

Ook al maakt een fotograaf minder makkelijk en duidelijk zijn intentie zichtbaar dan een schilder, het is niet onmogelijk. Een intrinsieke eigenschap van foto’s is dat ze bewijs leveren van een bepaalde situatie. Ze zullen –Photoshop buiten beschouwing gelaten- dus altijd een weergave van de werkelijkheid zijn. Maar de fotograaf heeft mogelijkheden om te spelen met het beeld, die hem artistieke vrijheid geven. Hij heeft genoeg keuzes te maken en, ook al zie je ze niet allemaal letterlijk terug in het eindresultaat, dit is de reden waarom een kunstfoto meer tot de verbeelding spreekt dan een vakantiekiekje of foto bij een krantenartikel.