SPAT onderzoekt

Een kritische blik op de verschillende diëten: ga er op een bewuste wijze mee om

Atkins, Modifast, Slimfast, Weight Watchers, Sonja Bakker, The Green Happiness en diëten als het koolhydraatarme, vetarme, caloriearme en eiwitrijke dieet. Nog veel meer namen en soorten diëten, we worden ermee plat gegooid. Het lijkt een rage te zijn om een dieet te volgen. Wie kent er niet iemand die op het moment aan de lijn is? Op onze voeding letten en een of ander dieet volgen, blijkt iets te zijn wat ons allen bezig houdt, en ons al lange tijd bezig houdt. Maar hoe gezond zijn deze diëten eigenlijk?

Geschiedenis ‘het dieet’
Rond de jaren 50 kwam een bepaalde leefwijze ter ontwikkeling, eentje waarin de menselijke lichaamsbeweging en voedselinname zich niet meer op een gewenste wijze tot elkaar verhielden. Mensen bewogen te weinig in verhouding tot de hoeveelheid voedsel die ze innamen. Dit had te maken met het ontstaan van de welvaartsmaatschappij. Deze werd gevormd door de intrede van calorierijk voedsel en uitvindingen zoals de auto en stofzuiger die op de markt kwamen en menselijke inspanningen overbodig maakten. Kortom, we kwamen terecht in een leefwijze die het gewicht niet ten goede kwam. In dezelfde periode werd echter ook het schoonheidsideaal steeds dunner. Terwijl vetlagen vroeger voor rijkdom en gezondheid stonden, zijn vetlagen nu iets waar we liever niet op gewezen worden. Al met al leidde dit tot het begin van ‘het diëten’.

In de jaren zeventig ontstond er het besef dat we te dik werden. We moesten massaal gaan afvallen. Diëten werd een ware hype. Diëtisten werden op pad gestuurd om zoveel mogelijk voorlichting te geven. Ook het weekblad Margriet, nog steeds verkrijgbaar, zette zich in voor de strijd tegen overgewicht. Het kwam met een maandelijkse bijlage genaamd “Clublijn ’70: Gids naar gezondheid en geluk”. Maar alle campagnevoering was toentertijd niet zo makkelijk. Ans Samson (2005), redactrice bij de Margriet, zegt hierover het volgende: “Het begrip ‘calorieën’ was toen niet ingeburgerd zoals nu. Mensen hadden vaak helemaal geen idee waarom ze dikker waren dan ze wilden zijn.” Voorlichtingen moesten dus bij de verre basis beginnen.

Dat we in de jaren 70 aan de hype van het diëten begonnen, was op zijn plaats. In de tijd daarvoor leefden we anders. “Er was geen frisdrank en er waren geen koekjes. Kinderen speelden buiten en als je ergens naartoe moest dan liep je of pakte je de fiets. De mensen waren gezond. Er was een evenwicht tussen eten en calorieën verbranden, ” aldus Rob Dortland (2005) van het Ministerie van Volksgezondheid, Wetenschap en Sport. Sinds de jaren 70 veranderde dit. We leefden in een maatschappij waarin energieverbruik een stuk minder vanzelfsprekend werd. Dit maakte dat we richting Amerikaanse toestanden gingen, waarin een meerderheid van de bevolking met overgewicht te maken had.

Maar waar we sinds de jaren 70 ook echt te dik waren, vinden we onszelf nu ook te dik. We willen afvallen, ook al is er geen sprake van overgewicht. Er heerst een slankheidsideaal waar we maar niet van afkomen: hoe slanker, hoe beter (Muijs, 2005). Dit ideaal houdt stand omdat we er constant mee geconfronteerd worden door belangrijke figuren die dit ideaal verspreiden en zodoende dit ideaal ook steeds opnieuw voor ons bevestigen. Dit heeft tot gevolg dat wij denken “dit willen wij ook!” Hierdoor zijn we geïnteresseerd in allerlei diëten, maaltijdvervangers en pillen. Maar moeten we hier niet mee oppassen? Moeten we niet bewust met ons lichaam omgaan en op basis van wat noodzakelijk is voor je lichaam daar een oplossing bij zoeken?

Kritisch
Dat diëten vaak niet effectief zijn op de lange termijn blijkt uit de ‘jojo-effecten’ waar we vaak mee te maken krijgen na een dieet. Een belangrijk bijeffect van diëten is namelijk dat je stofwisselingsniveau zich aanpast en zich geroepen voelt om minder energie te verbranden in rust. Naast deze aanpassing van je lichaam wordt er in plaats van de verbranding van voedingsstoffen of de afbraak van vetreserves, nu ook spierweefsel afgebroken om aan energie te komen. Door deze schaarste wordt er dus elke keer wanneer je stopt met een dieet en weer ‘normaal’ gaat eten, minder energie door je spieren verbrand, waardoor steeds een groter deel van je voedsel opgeslagen wordt als vetreserve. Je bent weer terug bij af of zelfs erger. Dit is het bekende ‘jojo-effect’.

Dat diëten zelf ook gevaarlijk kunnen zijn, heeft te maken met het ontbreken van belangrijke voedingsstoffen in diëten. Diëten focussen zich vaak op het benadrukken van bepaalde voedingsstoffen en het uitsluiten van anderen. Het Atkins-dieet is bijvoorbeeld een koolhydraatarm dieet. Mensen die dit dieet volgen, eten vooral vetten en eiwitten en weinig koolhydraten. Maar dit voedsel dat je amper inneemt om niet aan de koolhydraten te komen, kan wel voedingsstoffen bevatten die het lichaam nodig heeft, zeker op de langere termijn. Als je weinig koolhydraatrijk voedsel meer binnenkrijgt, zal er op de langere termijn een tekort aan vitamines, mineralen en voedingsvezels ontstaan. Ook leveren koolhydraten een glycogeenvoorraad die belangrijk is voor het proces van verbranding. Op eenzelfde manier levert het dieet The Green Happiness, een veganistisch dieet, volgens het Voedingscentrum een tekort aan noodzakelijke voedingsstoffen. Hoogleraar in de voedingsleer aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, Martijn Katan, wees op een tekort aan eiwit, calcium, vitamine B12 en D, ijzer en jodium (Sahadat, 2016). Als je een focus legt op het toevoegen van bepaalde voedingsstoffen en het uitbannen van anderen, kan je lichaam op de lange termijn dus last krijgen van een tekort aan noodzakelijke voedingsstoffen.

Een ander gevaar heeft te maken met het ontstaan van eetstoornissen. Dit is meestal het gevolg van streng diëten, waar je dan vervolgens in doorschiet en niet meer van afkomt. Deze eetstoornissen kunnen als ze al weggaan, verschillende negatieve blijvende effecten op het lichaam hebben (Rigter, 2005). Er is veel te doen om deze gevaarlijke ontwikkeling en hierdoor is er ook een nadruk komen te liggen op gezond afvallen. Dit houdt in dat je bewust bent van je gezondheid en een langetermijnperspectief voor ogen hebt wanneer je een dieet begint. Zo ben je op een gezonde manier bezig met afvallen en bereik je een gewenst en gezond resultaat.

Toch heeft elk dieet wel een punt, waar we iets van kunnen leren. Allereerst wijzen diëten vaak op een bepaald element. Sommige diëten hebben een aanpak bestaande uit ‘eet vooral veel van dit en weinig van dat’. Op basis daarvan leren we al dat dat ene blijkbaar niet goed is voor de gezondheid. De truc is vervolgens dat we niet alleen dat moeten gaan eten wat een dieet voorschrijft, maar dat we de slechte elementen waar een dieet op wijst, proberen te minderen in ons dagelijkse eetpatroon. Een lichaam is complex en behoeft dus verschillende soorten voedingsstoffen, iets waar een dieet meestal in selecteert. Katan zegt hierover het volgende: “op hun primitieve manier geven Tessa en Merel [oprichters van The Green Happiness] toch een belangrijk inzicht door: we moeten wat minder vlees en zuivel eten, voor onze gezondheid en voor die van de planeet. Hopelijk blijft dat hangen als de Green Happiness-hype weer is verdwenen.” (Sahadat, 2016).

Al met al komt de volgende les naar voren: ga bewust om met je gezondheid en dus ook met de verschillende diëten. Zorg voor een combinatie van meer lichaamsbeweging en gezonder voedsel! Maar sla vooral niet door in de diëten die op de markt komen, maar lees je goed in en bedenk welke tips je er voor jezelf uit kan halen.