SPAT onderzoekt

Duurzame vervanger: soja, sonee? Misschien!

Soja is een populaire vleesvervanger, maar rondom het gebruik heersen een hoop fabels. Zo zijn er mensen die geloven dat het gebruik van soja slecht is voor kinderen, de hormoonhuishouding van mannen aantast en ziekten als schildklierkanker en dementie veroorzaakt. En dan is de productie van soja ook nog eens de grote veroorzaker van de massale ontbossing in Brazilië. Oeps, lekker duurzaam. Is al dat scepticisme terecht? Veel foodblogs prediceren niet anders en de media lijken daarmee hand in hand te gaan.

Toch wordt soja nog op grote schaal geproduceerd en geëxporteerd naar Nederland. Ons kikkerlandje is de één na grootste importeur van de peulvrucht. De kans is sterk aanwezig dat ook jij dagelijks een dosis soja naar binnen jakkert – zonder dat je daar zelf weet van hebt. In brood, chocolade, slaolie, ijs en tal van andere producten is de sojaboon verwerkt. Soja is dus niet alleen een vlees- en zuivelvervanger.

De sojaboon

Wat soja dan wel is? De sojaboon is rijk aan eiwitten, koolhydraten en vet. Je hebt een ieder van deze stoffen nodig om gezond te blijven. Deze voedingswaarden, met name eiwitten, vinden we ook terug in vlees, vis en zuivel, en vandaar staan peulvruchten met hen in dezelfde groep van de Schijf van Vijf. Dat we kunnen uitwijken naar sojaproducten als bron om essentiële voedingstoffen binnen te krijgen, is een recente ontwikkeling. De sojaplant komt van oorsprong uit Noord-China, waar het al duizenden jaren wordt geconsumeerd. Ten tijden van het Chinees Keizerrijk gold het zelfs als één van de vijf heilige gewassen – naast gerst, gierst, tarwe en rijst. Toch vond dit ‘wondermiddel’ pas na de Tweede Wereldoorlog zijn weg naar het westen.

Wat voor lichamelijke gevolgen heeft soja?

Maar niet iedereen is overtuigd van het substituut. Van voedingstoffen als eiwitten, koolhydraten en vet is het effect op je lichaam bekend, dat geldt niet voor alle waarden in de sojaboon. In soja zit een stofje dat qua opbouw en werking overeenkomsten heeft met het vrouwelijke oestrogeenhormoon. Dit wordt de fyto-oestrogeen (en in sommige gevallen isoflavoon) genoemd. Net als het vrouwelijke hormoon reguleert het de hormoonbalans in je lichaam. Het ene onderzoek beweert daardoor dat fyto-oestrogeen bij jongens borstvorming ontwikkelt. Andere wetenschappen ontkrachten dat, want de stof zou minder actief zijn dan de vrouwelijke variant en heeft daardoor nauwelijks tot geen effect op het menselijk lichaam.

Een duidelijk effect van fyto-oestrogeen is nooit vastgesteld. De mogelijkheden zijn nauwlettend onderzocht door kinderartsen en zij zagen geen enkele verandering. De verwachting dat het je lichaam misvormt, schadelijk is voor kinderen en ziekten veroorzaakt of herstelt, gaat niet op. In Azië wordt soja veelal gebruikt als basisingrediënt en als de bakerpraatjes ergens moeten gelden, dan zou het daar zijn. Aziatische jongentjes lopen ook niet massaal met bh’s rond. Lang niet alles is bewezen of ontkracht door wetenschappelijk onderzoek: wetenschappers houden de mogelijkheid open dat soja de klachten van de overgang vermindert. In Azië hebben minder vrouwen borstkanker, de kans op deze ziekte zou dan ook kleiner kunnen worden door regelmatig sojagebruik.

Er wordt bij sojaproductie onderscheid gemaakt tussen gefermenteerde en ongefermenteerde producten. Fermentatie is het proces waarbij bacteriën en schimmels het voedsel veranderen. Dat fermenteren gebeurt ook bij het gisten van bijvoorbeeld bier. Gefermenteerd voedsel is over het algemeen beter verteerbaar voor je lichaam. Het omzetten van stoffen is goed in het geval van soja, want de natuurlijke variant bevat fytinezuur. Dat stofje houdt de opname van calcium, ijzer en zink tegen. De soja die is verwerkt in de meeste producten in Nederland bevat gefermenteerde soja.

Naast het fermenteren worden de peulvruchten ook gemodificeerd. Bij de modificatie wordt de plant genetisch veranderd – het DNA wijkt af van de natuurlijke vorm – waardoor deze beter bestand is tegen ziekten en bestrijdingsmiddelen. Dit gebeurt op grote schaal op plantages zodat de oogst van soja het efficiëntst verloopt. Het is niet duidelijk of dit lichamelijke gevolgen heeft.

Gevolgen voor het milieu: ontbossing

Het milieu staat al jaren ter discussie en landen steken de handen vaker ineen om de opwarming van de aarde bespreekbaar te maken. De veeteelt en vleesproductie zijn verantwoordelijk voor een groot deel van de wereldwijde uitstoot aan CO2. Dit is één van de redenen voor vegetariërs en veganisten om dierlijke producten links te laten liggen en over te gaan tot de consumptie van vleesvervangers als soja. Deze soja wordt voornamelijk geïmporteerd vanuit Zuid-Amerika.

Om de productie bij te benen worden daar delen van de Amazone gekapt om plaats te maken voor plantages. De natuurlijke omgeving verdwijnt en de dierlijke bewoners sterven uit. Door deze ontbossing wordt het toenemende aantal broeikasgassen nog slechter verwerkt door de natuur. Een kwalijke ontwikkeling, want opeens zijn die plantaardige varianten voor vlees en zuivel niet meer zo duurzaam. Of toch niet? De meeste bronnen vergeten erbij te vertellen dat 80% van de sojaproductie bestemd is als veevoer. Het ontboste deel van het oerwoud in Zuid-Amerika wordt voor die productie gebruikt. De wijze waarop soja voor vervangingsproducten wordt gewonnen, vindt wel op duurzame wijze plaats, ondanks dat dat vaak verkeerd wordt opgevat.

Het Wereld Natuur Fonds heeft een keurmerk ontwikkeld, genaamd Round Table for Responsible Soy (RTRS), dat laat zien welke producten verantwoorde soja bevatten. Het label is nog niet op verpakkingen te vinden. In de toekomst kan dat zomaar gebeuren, het WNF is druk bezig om bedrijven te begeleiden in het sojatraject. Voor Nederland is dat, als wereldwijd gezien de tweede importeur, van belang. Vooralsnog verdwijnt het grootste deel voornamelijk in de voerbak in de megastal. Wij zijn namelijk de tweede importeur van soja – dat voornamelijk in de voerbak in megastallen verdwijnt.

Kortom, is soja een duurzame vervanger van vlees, vis en zuivel? Ja en nee. De manier waarop de productie in Zuid-Amerika wordt aangevlogen om de vraag vanuit Europa aan te kunnen, is gevaarlijk en alles behalve duurzaam. Dat de sojaproductie hoofdzakelijk benut wordt als voedselbron in de veeteelt wordt weggemoffeld en de ontbossing in Zuid-Amerika wordt bij vegetariërs en veganisten in de schoot geworpen. De schuld ligt dus niet bij sojaproducten. En dan nog iets: geloof niet wat een willekeurige fitgirl op haar blog verspreid over soja. Het verandert je lichaam niet en veroorzaakt of verhelpt geen ernstige ziekten. Als vleesvervanger is het in ieder geval een stuk duurzamer dan een stuk vlees (en daarmee toch een klein beetje dat ‘wondermiddel’ uit het Chinees Keizerrijk).