SPAT onderzoekt

Lezers meten is weten wat literatuur is

De boeken van Leo Tolstoj hebben de status van hoogwaardige cultuur vervaardigd en door de jaren heen zijn boeken als Oorlog en Vrede verheven tot Literatuur met hoofdletter L. Het zijn boeken die de moeite waard zijn om te blijven lezen en staan dan ook in meerdere lijsten van beste boeken ooit geschreven. Of een boek als 50 Shades of Grey over 150 jaar dezelfde status zal genieten, is nog maar de vraag. De verheven status, die zorgt voor een hiërarchie tussen wat literatuur is en wat lectuur, maakt voor de lezer niet uit. Want uit recent onderzoek blijkt namelijk dat een lezer heel goed zelf kan bedenken wat hij of zij literatuur vindt.

Elke lezer legt de nadruk op andere aspecten als het gaat om ‘echte’ literatuur. Zo benadrukt schrijver Susan Sontag dat literatuur profetisch is. Een voorbeeld van literatuur dat zo wordt omschreven is The Handmaid’s Tale van Margret Atwood, een boek (en nu serie) dat erg dichtbij de werkelijkheid lijkt te komen als het aankomt op de rechten van vrouwen. Cabaretier Micha Wertheim zei over literatuur: “Het is de moeite waard”. Boeken als Oorlog en Vrede zijn het waard en blijven  het door de jaren heen de moeite waard om te blijven lezen.

De vraag wat iets literatuur maakt is zo belangrijk dat er afgelopen maart een onderzoek is gepubliceerd naar wat men als literatuur beschouwd. Bij dit onderzoek, van de Royal Literature Society in Londen, werden tweeduizend mensen onder andere gevraagd naar wat literatuur is, hoe belangrijk het is en hoe lezen gestimuleerd kan worden. Uit dat onderzoek bleek bijvoorbeeld dat 88% van de mensen vond dat literatuur een essentieel onderdeel is van onderwijs. Maar wat mensen in het onderzoek aanduidden als literatuur hoeft niet door iedereen gezien te worden als literatuur. Zo noemde 32% van de mensen ook tijdschriften en 47% noemde kinderboeken als literatuur.

Lezers laten zich dus niet vertellen wat zij als literatuur moeten beschouwen, blijkt uit het onderzoek. Niet alleen boeken die voorkomen op de lijst van beste boeken worden als literatuur beschouwd, maar alles wat de moeite waard is om uit te lezen. Dit wordt ook weerspiegeld in de soorten auteurs die genoemd worden als schrijvers van literatuur. De ondervraagden noemden auteurs als Jane Austen, Shakespeare en Tolstoj, maar ook J.K. Rowling, Danielle Steel en Dan Brown: auteurs die vanwege hun populariteit vaker beschreven worden als schrijvers van lectuur.

Uit het onderzoek bleek ook dat men meer gestimuleerd moeten worden om literatuur te lezen: maar 37% van de mensen was van plan in de toekomst opnieuw literatuur te gaan lezen. Ook in Nederland worden er steeds minder uren besteed aan het lezen van gedrukte print. Het aantal uren dat men per week besteed aan het lezen van boeken is van 1990 tot 2016 namelijk gehalveerd. Als resultaat zien we ook dat het aantal bibliotheken in de afgelopen tien jaar meer dan gehalveerd is. Dat heeft op zijn beurt grote gevolgen voor de geletterdheid in de gemeentes waar bibliotheken wel of niet voorkomen.

Het stimuleren van lezen gaat hand in hand met de toegang tot literatuur. Daarbij lijken bibliotheken tegenwoordig overbodig omdat alles op internet te vinden is. Zelfs klassieke literatuur waarvan het copyright verlopen is (bijvoorbeeld Pride and Prejudice) kun je er vinden. Op die manier kun je meer kennis op het internet vergaren dan je zou kunnen krijgen in één wijkbibliotheek. Er is echter wel een belangrijke voorwaarde: dat men toegang heeft tot het internet en het daarnaast zo kan navigeren dat zij de informatie tot zich kunnen nemen. Is dat niet het geval, dan blijft de bibliotheek de aangewezen plek om samen te komen en kennis te vergaren.

Het onderzoek van de Royal Literature Society heeft veel informatie kunnen geven over het belang van literatuur. Wat de definitie van literatuur is dat laten zij echter liever over aan de lezer. Zo zie je ook dat 75% van de ondervraagden iets dat zij in het afgelopen half jaar gelezen hebben als literatuur bestempelen. Zij laten zich dus niet leiden door wat de RLS aanduidt als literatuur, maar wijzen hen er eerder op dat de toegang tot tekst, wat voor tekst dan ook, belangrijk is. Wat literatuur is kunnen lezers zelf heel goed bepalen.