SPAT onderzoekt

Op een dag mogen Saoedische meisjes ook vrij fietsen

Een meisje dat wil fietsen? Voor ons is dat dat geen uitzonderlijk verschijnsel. In Saoedi-Arabië is dat wel even anders. De film Wadjda (2012) vertelt het verhaal van een meisje dat een fiets wil. In de sociaal-culturele omgeving van de jonge Wadjda is fietsen voor meisjes niet toegestaan. Fietsen is namelijk geen geschikte activiteit voor vrouwen. Dit is een wereld die wij Nederlanders niet begrijpen: waarom zou een meisje niet mogen fietsen? Met deze eerste speelfilm uit Saoedi-Arabië wil regisseuse Haifaa al-Mansour de bewegingsvrijheid van vrouwen vergroten. Ze wil dat meisjes vrij kunnen fietsen. Wat is de boodschap van de film Wadjda?

Al-Mansour komt zelf uit Saoedi-Arabië, een land waarin vrouwen compleet gesluierd over straat gaan. Uniek is dat ze een vrouwelijke regisseur is die in het land zelf werkt. Ook bijzonder is dat ze als een van de eersten het medium film gebruikt om kritiek te leveren op de inferieure positie van Saoedische vrouwen en de rol van sociaal-culturele normen hierin. Al-Mansours werk Wadjda geeft ons inzicht in de werking van mens en maatschappij. Hoe is de sociaal-culturele positie van vrouwen in Saoedi-Arabië? En welke mogelijkheden hebben zij om hun positie te verbeteren?

Film en samenleving
Met haar sociaalkritische werk verbreekt de regisseuse tradities en draagt zij volgens filmdeskundige V. Shafik bij aan de emancipatie van Saoedische vrouwen (1998). Al-Mansour pleit openlijk voor een vrijere omgang met sociaal-religieuze normen in het islamitische Saoedi-Arabië. Dit is belangrijk omdat de manier waarop vrouwen hun positie in een haast onveranderlijke machtsstelsel vormgeven de toekomst bepaalt, aldus wetenschapper in feminisme G. W. Ortiz (2011).

Door de relatie tussen film en samenleving te bestuderen, begrijpen we veelomvattende en universele sociale processen beter. Volgens Ortiz geeft film enerzijds uitstekend de ontwikkelingen in de positie van het vrouwelijke weer (2011). Anderzijds beïnvloeden films sociaal-culturele verhoudingen. Mensen construeren immers zelf hun wereld (Havjard, 2011). Wanneer je een film bestudeert, is het belangrijk om je bewust te zijn van je beperkte perspectief. Je komt je achtergrond tegen wanneer je de niet-westerse wereld van Wadjda interpreteert. Volgens filmwetenschappers D. Bordwell en K. Thompson (2001) vormt de kijker zelf de betekenis van de film. Deze interpreterende en actieve rol van jou als kijker is cruciaal in betekenisgeving, omdat jij in de samenleving functioneert. Probeer dus zo open mogelijk naar de voor jou onbekende wereld Wadjda te kijken.

Sociaalkritische boodschap van Wadjda
Wadjda toont dat de onderdrukking van vrouwen onderdeel is van het dagelijkse leven in de Saoedische samenleving. Hoofdpersonage Wadjda probeert geld bij elkaar te verzamelen om een fiets te kopen, ondanks tegenstand binnen haar omgeving. Intussen is Wadjda’s moeder bang dat Wadjda’s vader een tweede vrouw trouwt omdat zij hem geen zoon schenkt. De filmt toont dat zij als vrouwen een ondergeschikte rol hebben. Het script gaat directe confrontatie uit de weg, maar dit is niet om de censuur te vermijden. De regisseuse wil met haar alledaagse verhaal laten zien dat ieder individu een actieve rol kan aannemen in het veranderen van de onderdrukking. Al-Mansour toont haar wens voor een vrijere omgang met normen zo op een luchtige wijze.

Volgens Bordwell en Thompson geldt: hoe aansprekender en adequater de boodschap is, hoe krachtiger deze overkomt (2001). Met humor en emotie maakt al-Mansour het dagelijks leven van meisjes als Wadjda herkenbaar voor de kijker. De keuze voor een kind als hoofdpersoon geeft de regisseuse mogelijkheden om kritische vragen bij de kijker op te roepen zonder gestraft te worden. Het karakter van Wadjda kan commentaar geven op de normen in Saoedi-Arabië omdat zij niet volwassen en minder bedreigend is. Het speelse en rebelse karakter van Wadjda ondersteunen de boodschap dat een individu verschil kan maken.

Een volgend belangrijk aspect in al-Manours sociaalkritische film is de erkenning dat zowel mannen als vrouwen het onderdrukkende systeem ondersteunen. Het verhaal toont dat beide seksen bijdragen aan de onderdrukte positie van de vrouw in Saoedi-Arabië. Mogelijk koos de regisseuse ervoor om nauwelijks mannen te portretteren om censuur te voorkomen. Desalniettemin noemen recensenten haar werkwijze genuanceerd: Wadjda slaagt er goed in te laten zien dat de onderdrukking van vrouwen gecompliceerd in elkaar steekt.

Vrouwen spelen dus ook zelf een rol in de heersende normen: al-Mansour laat zien dat de vrouwelijke karakters, zoals de roddelende vriendinnen van Wadjda’s moeder en de strenge directrice, de maatschappelijke ideeën en omgangsvormen bevestigen. De Volkskrant onderstreepte dit als volgt: ‘Met een zo strenge schooljuf als die van Wadjda heb je nauwelijks nog een onderdrukkende man nodig.’ Dit geldt ook voor de hedendaagse Saoedische samenleving. Mannen én vrouwen dragen bij aan de verhoudingen, dus beide kunnen veranderingen bewerkstelligen.

Positie van vrouwen in Saoedi-Arabië
De door mannen gedomineerde gemeenschap in Saoedi-Arabië perkt de vrijheid van vrouwen in, maar verandering is zichtbaar. In de vorige eeuw maakte een handjevol vrouwen voor het eerst een lange speelfilm in de Arabische wereld, wat volgens Shafik duidt op positieve ontwikkelingen (1998). Merk hierbij op dat al-Mansours een unieke functie bekleedt in de Saoedische filmwereld. Haar werk zegt niets over de positie van andere vrouwelijke filmmakers in het land.

Kleine successen markeren positieve ontwikkelingen in de vrijheid van vrouwen. Zo bevordert een deel van de mannelijke elite zelf veranderingen in de positie van vrouwen: al-Mansour ontving hulp van invloedrijke, Saoedische mannen bij de productie van Wadjda. Ook is de Saoedische wet die vrouwen verbiedt om te fietsen recentelijk ‘afgeschaft’. Dit betekent dat vrouwen sinds 2013 onder strikte omstandigheden op bepaalde plaatsen recreatief mogen fietsen. Ze hebben nog niet de bewegingsvrijheid die wij kennen, maar volgens al-Mansour moet verandering groeien. Vrouwen moeten hun stem laten horen om vooruit te komen.

Rol van Al-Mansour
Hoewel veel westerlingen Wadjda positief waarderen, is al-Mansours filmwerk vooral gericht op Saoedi’s. Ze wil de bevolking zelf aan het denken zetten. Met deze baanbrekende film streeft al-Mansour naar een tolerantere samenleving en het doorbreken van taboes. Ze stelt dat vrouwen moeten vechten voor hun positie, ondanks de druk om thuis te blijven. Vooral de segregatie en het gebrek aan rechten van vrouwen in Saoedi-Arabië wil de regisseuse aan de kaak stellen. Haar werk is een stap in de richting van een gelijkwaardige positie voor vrouwen in Saoedi-Arabië.

Al-Mansours positie als vrouwelijke regisseur is mede bijzonder door haar beperkte werksituatie. Als vrouw moest ze de filmcrew vanuit een beschermde omgeving aanwijzingen geven. Ze waagde zich echter in het openbaar om het juiste filmwerk te krijgen. Hiermee ging ze tegen de norm in. Dat ze veel op het spel zette, geeft aan dat ze haar idealen steunt zelfs als deze gevaarlijk zijn. Toch wil de regisseuse geen rebel zijn, omdat zij binnen het systeem de grenzen wil opzoeken. Hoewel ze niet in het openbaar mocht werken, denkt al-Mansour dat ze vooruitgang heeft geboekt. Volgens haar zijn er veranderingen zichtbaar in de Saoedische samenleving; er ontstaan namelijk andere opvattingen. Vrouwen krijgen de laatste jaren meer kansen, maar al-Mansour wil nog veel meer mogelijkheden voor vrouwen.

De strijd van vrouwen in de verbetering van hun sociaal-culturele positie blijkt divers, complex en dynamisch. Al-Mansour maakt met haar unieke werkwijze en sterke boodschap in ieder geval duidelijk dat Saoedische vrouwen moeten bewegen richting een betere positie. En iedereen kan daar een steentje in bijdragen. Zodat op een dag alle meisjes vrij kunnen fietsen.