SPAT onderzoekt

Hoe gratis geld onze wereld helpt

In een land waarin je boodschappen worden thuisbezorgd, je zoveel mogelijk onderwijs kan volgen als je zelf wilt en je je alleen zorgen hoeft te maken of boer Olke wel een vrouw vindt, lijkt er geen betere wereld meer te bestaan dan de onze. Maar volgens Correspondent-journalist Rutger Bregman is er nog een utopie die wij moeten nastreven, namelijk: gratis geld. Bregman maakt zich al een aantal jaren hard voor gratis geld, ook wel basisinkomen, en mocht onlangs spreken op de officiële Tedtalk in Vancouver met onder andere de Paus en Elon Musk als andere sprekers.

Het idee van het basisinkomen is al eeuwen oud. Al in het jaar 1516 sprak de filosoof Thomas More in zijn boek Utopia over een bepaald soort basisinkomen. Hij zag het gratis geven van ‘middelen van bestaan’ als oplossing voor de armen en criminelen. Ook de Britse Filosoof Bertrand Russell (1872-1970) en Martin Luther King waren voor dit idee. Rutger Bregman ziet het basisinkomen als volgt voor zich: hét basisinkomen bestaat niet, want het is slechts een denkrichting. Toch kent het drie basiseigenschappen die op alle vormen zijn toe te passen. Het basisinkomen moet namelijk individueel, universeel en onvoorwaardelijk zijn. Op het eerste gezicht lijkt het een nobel en vooral een utopisch idee, maar welke voor- en nadelen kleven aan gratis geld, zorg of eten?

Gratis geld voor zwervers

Inmiddels zijn er al een aantal goede experimenten gedaan van Canada tot Londen en gaat er binnenkort ook een van start in Kenia. Al deze onderzoeken hebben een gemene deler als uitkomst: mensen worden niet lui van gratis geld. Zo kregen een aantal jaar geleden dertien daklozen in Londen drieduizend pond mee. De zwervers kostten de stad elk jaar bijna 400,00 pond aan opvang, politie en zorg en veel van hen kwamen maar niet van de straat. Door ze een vast bedrag te geven zonder voorwaarden hoopte het stadsbestuur op verbetering.

Tegen de verwachtingen in deden alle zwervers iets anders met het geld, het tv-programma Amsterdam Project is een Nederlandse vertolking van dit experiment. De één kocht een telefoon, de ander een gehoorapparaat en wéér een ander nam zelfs een cursus tuinieren om af te kicken van drugs. Na een jaar hadden ze gemiddeld acht honderd pond opgemaakt. Anderhalf jaar na het begin van het experiment hadden negen van hen al een dak boven hun hoofd en iedereen had belangrijke stappen gezet naar een beter bestaan. Volgens het blad The Economist kostte dit experiment slechts 50.000 dollar, in plaats van de 400.000 dollar per jaar.

Vele voordelen van het basisinkomen

Door het geld zomaar te geven nam het stadsbestuur veel vooroordelen bij deze mensen weg. Meestal denken wij dat armen niet met geld om kunnen gaan en zij het binnen een week allemaal weer hebben opgemaakt. Als men werkt of iets nuttigs doet voor z’n geld, verdient hij het pas. Ook lieten experimenten in Afrika zien dat gratis geld hielp tegen ondervoeding, criminaliteit en spijbelen. ‘‘Armoede is dus niet een gebrek aan domheid, het gaat om een gebrek aan geld’’, zo kwamen de onderzoekers van de OESO tot de logische conclusie.

Maar dit zijn voordelen voor mensen die het al minder hebben. Wat gebeurt er als inwoners van Nederland met een gemiddeld inkomen gratis geld krijgen? Volgens Rutger Bregman zouden we minder gaan werken en onze tijd anders gaan benutten. Werkloosheid maakt mensen namelijk erg ongelukkig, maar teveel werken ook. Door een basisinkomen krijgt iedereen de kans om zoveel te werken als hij wil en daarnaast nog vrijwilligerswerk te doen en er meer te zijn voor de kinderen. Dit heeft dan weer tot gevolg dat ouderen en kinderen meer aandacht krijgen. Vooral kinderen op school hebben daar weer baat bij. Vrijwilligerswerk, zorg, opvoeding en het huishouden zijn allemaal dingen die profijt gaan hebben van het basisinkomen en niet in geld zijn uit te drukken.

Experimenteren is lastig

Niet iedereen is enthousiast over het idee van gratis geld. Argumenten dat een basisinkomen zorgt voor besparingen in bijvoorbeeld de zorg, zijn volgens David Rietveld waarschijnlijk niet zo mooi als het lijkt. Niet ieders gezondheid heeft namelijk baat bij een hoger inkomen. Er zijn altijd gevallen waarbij het inkomen en de ziekte geen correlatie kennen. De besparingen zullen wel stijgen, maar in hoeverre weten we niet precies.

En dan is daar nog de verdeling van het basisinkomen. Wie krijgt het? En hoeveel krijgt iedereen? Volgens Rietveld zal er, welke grens je ook trekt, altijd een tweedeling blijven bestaan tussen mensen die het wel en niet krijgen. Groepen die zich geen zorgen meer hoeven te maken over een inkomen, en groepen die hard moeten blijven werken voor hun geld. Ook hoogleraar Economie aan de VU Raymond Gradus voorziet problemen met de verdeling van het geld binnen de landsgrenzen.

De experimenten die Bregman onder andere aanhaalt, zijn vaak kleinschalig en binnen een gesloten gemeenschap gedaan. Het probleem dat hierbij om de hoek komt kijken is dat veel mensen buiten de gemeente- of stadsgrenzen werken. Een veel gehoord argument dat het basisinkomen tot veel banen zal leiden, is dus door forensen lastig. Een lokaal experiment in Nederland is dan ook lastig uit te voeren.

Gratis geld lijkt dus goed te zijn voor iedereen, maar waarom hebben wij het dan nog niet? Dit komt door het simpele feit dat politici in Nederland nog niet staan te springen bij het idee en experimenten in Nederland ook nog niet van de grond komen. Velen van hen vergeten misschien dat voormalig president Nixon van de Verenigde Staten in de jaren zeventig het basisinkomen bijna had ingevoerd. De twijfel sloeg echter toe bij de Republikeinen en door een meetfout – een foutieve statistische meting liet zien dat het aantal echtscheidingen met vijftig procent zou stijgen, iets wat later niet waar bleek te zijn – ging het sprookje toch niet door. Met een iets betere onderzoeker had het rijkste land op aarde dus zomaar het basisinkomen gekend en zag de wereld er misschien nu iets mooier uit.